— Anh muốn họ thấy sự thật, hay muốn họ thấy anh biết sự thật?
Rùa vội xua tay:
— Con đâu cần ai thấy con giỏi. Con chỉ muốn giúp. Nếu họ nổi sân, chẳng phải con đã giúp họ thấy cái sân của mình sao?
Thiền sư rót trà:
— Vậy nếu họ không nổi sân, anh có thất vọng không?
Rùa vừa định đáp thì khựng lại.
Anh nhớ những lần mình ngồi nhìn người khác tức giận, trong lòng thoáng chút hả hê: “Đấy, nói tu hành mà mới nghe vài câu đã không chịu nổi.”
Im lặng một lúc, anh nói:
— Có thể đôi khi con cũng thích nhìn họ nổi sân. Nhưng cũng có lúc con thực lòng muốn giúp. Làm sao thầy biết được động cơ của con?
— Ta không biết.
Rùa ngẩng lên:
— Vậy thầy lấy gì mà bảo con đang chấp?
— Ta có bảo anh đang chấp đâu. Ta chỉ hỏi để anh tự nhìn lại mình.
Ngoài sân, một chiếc lá khẽ xoay rồi rơi xuống bậc đá. Rùa cúi đầu, bàn tay thôi nắm chặt vạt áo.
Cái tôi ẩn sau sự hiểu biết
Một lúc sau, Rùa thưa:
— Con hiểu rồi. Muốn biết mình có chấp hay không, trước hết phải tự quán sát tâm mình.
Thiền sư gật đầu:
— Nếu nhận ra mình đang chấp, anh có thấy mình giỏi hơn những người chưa nhận ra không?
Rùa giật mình.
Anh vừa nghĩ đến vài người quen, định bụng sẽ kể cho họ nghe cuộc trò chuyện này. Biết đâu họ sẽ hiểu vì sao anh nhận ra được những điều mà họ chưa thấy.
— Bạch thầy… có lẽ là có.
— Vậy điều anh vừa nhận ra cũng có thể trở thành một thứ để anh tự đề cao mình.
Rùa nhìn xuống chén trà:
— Thế con phải làm sao để hết chấp?
— Anh đang muốn hiểu rõ sự chấp thủ, hay đang sợ mình là một người còn chấp?
— Nhưng chẳng phải tu hành là để giải thoát khỏi chấp thủ sao?
— Đúng. Nhưng có mong muốn chưa chắc đã là chấp thủ. Anh muốn giúp người thì cứ giúp. Hãy để ý tâm mình khi người ta không nghe, không hiểu, thậm chí trách mắng anh. Khi ấy, anh có còn lắng nghe không? Có thể nhận mình nói chưa khéo hoặc hiểu chưa đủ không? Hay nhất quyết phải khiến họ công nhận rằng anh đúng?
Rùa im lặng.
Anh nhớ một cuộc tranh luận gần đây. Ban đầu, anh chỉ định góp một lời. Nhưng khi người kia phản đối, anh đã ngồi suốt buổi tối để tìm dẫn chứng, viết thêm và chờ trả lời.
Đến lúc đặt điện thoại xuống, lòng anh vẫn nóng ran.
Điều khiến anh khó chịu khi ấy không chỉ là chuyện đúng sai. Anh không chịu nổi việc người kia nghĩ mình sai.
Buông bỏ cũng có thể trở thành điều để bám víu
Ngồi suy ngẫm hồi lâu, Rùa chợt sáng mắt:
— Bạch thầy, con hiểu rồi! Ngay cả mong muốn giúp người tỉnh ngộ cũng có thể trở thành chấp thủ. Càng nghĩ mình đang soi đường cho thiên hạ, con càng dễ quên nhìn lại chính mình!
Thiền sư mỉm cười.
Rùa vui mừng nói tiếp:
— Đạo lý này thật sâu sắc! Con phải về viết ngay một bài để giúp những người đang chấp thủ ngoài kia nhận ra…
Anh bỗng ngừng lời.
Thiền sư nhìn Rùa.
Rùa nhìn thiền sư.
Tiếng chổi tre ngoài sân vẫn đều đều.
Rùa đưa tay lên trán:
— Ôi, con lại vội nhìn ra ngoài rồi!
Thiền sư bật cười. Rùa cũng cười theo, vừa ngượng ngùng vừa nhẹ nhõm.
Anh chắp tay:
— Bạch thầy, lần này con nhận ra rồi. Con sẽ không viết nữa!
— Anh không viết vì thấy chưa cần viết, hay vì muốn chứng minh mình đã biết buông bỏ?
Nụ cười trên môi Rùa khựng lại.
— Vậy bây giờ con phải làm gì?
— Nếu có điều hữu ích muốn chia sẻ, anh có thể viết. Nếu thấy mình đang nóng lòng hơn thua, anh có thể dừng lại. Viết hay không viết, vẫn cần thành thật với tâm mình.
— Nhưng nhỡ con lại chấp thì sao?
— Thì nhận biết.
— Nhưng nhỡ con lại tự hào vì mình biết nhận biết?
— Thì nhận ra cả sự tự hào ấy.
— Nhưng nhỡ con lại chấp vào việc quan sát sự tự hào…
Thiền sư khẽ cựa mình, đặt chén trà xuống rồi đứng dậy.
Khi một việc bình thường cũng bị hiểu thành lời khai thị
Rùa vội hỏi:
— Bạch thầy, thầy đi đâu vậy?
— Ta đi nhà vệ sinh.
Rùa ngẩn người. Rồi như vừa nhận ra một điều sâu xa, anh đứng bật dậy:
— Có phải thầy đang dạy con rằng khi cần hành động thì cứ hành động, đừng tiếp tục mắc kẹt trong việc phân tích sự chấp thủ nữa?
Thiền sư quay lại:
— Không. Ta cần đi thật.
Nhưng Rùa đã xúc động chắp tay:
— Thật thâm sâu! Ngay cả một việc bình thường, thầy cũng dùng để giúp con buông bỏ mong muốn tìm kiếm lời khai thị!
Lần này, thiền sư không đáp.
Thầy bước nhanh qua sân, khuất sau rặng trúc.
Rùa ngồi lại một mình. Gió chiều lay nhẹ tán cây. Chén trà đã nguội, nhưng lòng anh đầy hoan hỷ.
Anh nghĩ cuộc gặp hôm nay thật quý giá. Nếu giữ riêng cho mình thì cũng tiếc. Ngoài kia hẳn còn nhiều người cần được đọc, cần được hiểu, cần được nhắc nhở…
Rùa lấy điện thoại ra, mở trang viết mới.
Anh cẩn thận gõ dòng tiêu đề:
“RÙA CƯ SĨ VÀ CÁI CHẤP CUỐI CÙNG”
Ngẫm nghĩ một lát, anh viết tiếp:
“Một hôm, Rùa Cư Sĩ đem một câu hỏi đến trước thiền sư…”
Nhìn lại mình qua câu chuyện Rùa Cư Sĩ
Điều đáng suy ngẫm ở Rùa không phải là việc anh viết hay không viết. Một bài viết vẫn có thể mang lại lợi ích. Một lời góp ý vẫn có thể giúp người khác tránh sai lầm. Vấn đề nằm ở sự bám víu vào vai trò của mình: phải là người hiểu đúng, phải được lắng nghe, phải khiến người khác thay đổi.
Trong câu chuyện, mỗi lần nhận ra một điều, Rùa lại vội dùng điều ấy để nhìn người khác. Ngay cả ý nghĩ “mình đã biết buông bỏ” cũng khiến anh muốn khẳng định thêm về bản thân.
Ta có thể bắt gặp một chút hình ảnh của Rùa trong những cuộc trò chuyện đời thường. Khi lời góp ý bị từ chối, ta còn muốn hiểu người đối diện hay chỉ muốn nói cho thắng? Khi nhận ra lỗi của mình, ta có thể sửa lỗi một cách bình dị hay lại mong được khen là người biết nhận sai?
Quán sát tâm, qua gợi mở của câu chuyện, bắt đầu từ những khoảnh khắc gần gũi như vậy: nhận ra một chút bực bội, một chút hả hê, một mong muốn được công nhận. Thấy được rồi, ta có cơ hội lựa chọn lời nói và cách ứng xử phù hợp hơn.
Có lẽ, câu hỏi còn bỏ ngỏ sau câu chuyện là: Khi đọc đến dòng cuối, ta đang mỉm cười vì nhận ra mình, hay đang nghĩ ngay đến một người khác cần đọc bài này?
